تاريخده تورك دؤولتلرى
دولتهاى تركى در تاريخ
Thursday, February 10, 2005
بازار گونو آخشامي جمادي الثاني آيينين 15، 1747 جي ميلادي تاريخيله برابر 1160 جي قمري ايل قوچان شهه رينين اطرافيندا يئرله شه ن فتحآباد کندينين موراد تپه آدلي بير هؤندورلوينده ناديرشاه افشار قتله يئتيريلير. بو حاديثهنين آذربايجان تاريخينه بؤيوک تاثيري اولور. ناديرشاه´ين واختسيز اؤلومو، تاج-و تخت واريثلري آراسيندا تشتتوت سالير. فتحعلي خان افشار اورمولو 1757 دن 1761ه کيمي اورمودان بوتون آذربايجان و بؤيوک بير اطراف بؤلگه يه کي ايصفاهان´ين جنوبونا کيمي چاتيردي حاکيمييت ائدير. زنديلر حاکيمييت سئوداسينا دوشه رکن همين فتحعليخان افشارلا قارشيلاشمالي اولورلار. ايصفاهان´ين طرفينده بير ساواشدا، فتحعليخان زند قوشونونو دارماداغين ائدير و کريم خان زند´ين قارداشين اؤلدورور. نهايت 1761 ده کريم خان اورمو´يا هوجوما کئچير. 9 آيليق موحاصيره دن سونرا، فتحعليخان مغلوب اولور و 1762 ده کريم خان زند اورمو´دا اؤز سلطنتيني ائعلان ائدير و 3 آي اورمو´دا سلطنت تختينه اوتوراندان سونرا، شيراز´ا کؤچور.
17 ايل بو تاريخدن سونرا 1762 ده تبريز بير دهشتلي زلزله ده کون فيکون اولور. زلزله نتيجه سينده اينسان ايتگيسي 80 مين نفر اولور. 29 ايل زلزله ايليندن کئچير و 1786 دا آقامحممدخان قاجار زنديلرين مووققتي حاکيمييتينه سون قوياندان سونرا، قاراباغ´ين شوشا شهه رينده قتله يئتيريله ندن سونرا، اورمو افشارلاري بير داها بوتون آذربايجان´ا حاکيمييت ائديرديلر. ميلادي تاريخله 1798 ه کيمي دوام ائده ن بو ايقتيدارين پايتختي اولان، اورمو آذربايجان خانليقلارينين مرکزي ايدي. بو خانليقلار داشقاپي دربند´دن زنجان، خالخال و سنندج´ه کيمي بير اراضيني ايحاطه ائديرديلر. بو خانليقلارا لياقتله رهبرليك ائده ن محممد قولوخان افشار اورمولو ايدي.
آذربايجان بو دؤورده جنوبدا زنديلر و شرقده قاجارلار طرفيندن هده له نيردي. 1798 ده محممدقولوخان افشار اورمولونون رهبرليك ائتدييي قوشونلاري مغلوب ائتميش فتحعلي شاه قاجار ارومو دارالاماره سينه داخيل اولاندان سونرا، آذربايجان بو غربي بؤلگه سينده اولان سياسي و حربي پوتانسييئل دارماداغين ائديلير.
محممد قولوخان افشار آقامحمدخان´ين قودرتيني برپا ائتمه يه جهد ائده ن قاجارلارين قودرتينين آرتماسيندان خوفلانير و اونونلا موقابيله اوچون بوتون آذربايجان خانلاريني اؤز قوشونلاريلا تبريز´ه بؤيوک قورولتايا دعوت ائدير و تبريزده 50 مين نفرليک قوشون حيصصهلرينين باشيندا بوتون آذربايجان خانلاري ييغيليب بؤيوک آذربايجان دؤولتينين ياراديلماسيني موذاکيره ائديرلر. تبريز حاکيمي حوسيئن قولو خان گله ن نومايندهلري قارشيلايير. نوماينده هيئتتلرينين سيياهيسي بئله دير؛
1 سردار محممد قولوخان افشار اورمولو
2 حوسئين قولوخان دونبولي٬ تبريز´ين خاني
3 صادق خان شقاقي٬ اردبيل´ين خاني
4 جعفر قوليخان دونبولي٬ خوي و ديلمان خاني
5 ايبراهيم خليل خان٬ قاراباغ´ين خاني
6 احمد خان، ماراغا´نين خاني
7ايبراهيم آغا موکري٬ ساووجبولاق خاني
8 محمودخان افشار٬ سايين قالا´نين خاني
9 حوسئين خان٬ باکو´نين خاني
10 محممد خان ايرواني٬ ايروان خاني
11 جعفرخان شقاقي٬ قاراداغ خاني
12 موصطافا خان٬ شيروان خاني
13 افراسياب سولطان زرزا٬ اوشنو خاني
14 قرني آقا امير عشاير
14 گورجستان والي سي آراگلي خان´ين نوماينده سي
16 جاوادخان گنجه لي٬ گنجه نين خاني
17 عابباسقولي خان قانلي قلينج٬ ناخجيوان نوماينده سي
18 عطاخان سرابي٬ سراب خاني
بو 18 نفر 3 حربي باشچيلا بيرليکده قورولتاي ايشتيراکچيلارينين رهبر هئياتيني تشکيل ائديرديلر. بو هئياتي اؤز آراسيندا بير 7 نفرليک رياست هئياتي سئچير. آدلاري ساييلان نوماينده لر آراسيندا گورجوستان شاهي آراکلينين نوماينده سينين حوضورو، گورجوستان محممدقولوخان افشار اورمو قوشونلاري طرفيندن مغلوب اولماسينين نتيجه سي ايدي. او تاريخده گورجوستان شاهي آذربايجان تابئعلييينده ايدي. قورولتايين اساس مقصدي آذربايجان´ين سووئره نليييني آقامحممدخان´ين اؤلوموندن غضبله نميش قاجار قوشونو قارشيسيندا قوروماق ايدي. حاديثه لرين گئديشاتي قورولتايين قرارلاريني مووففقييتله حياتا کئچيرمک ايمکاني وئرمير.
فتحعلي شاه قاجار دا کريم خان زند کيمي اورمو´دا آذربايجان افشار حاکيمييتيني قان ايچينده بوغدوقدان سونرا اؤز شاهليغيني الده ائتميش اولور. 18 جي عصرين اخريندا دقيق دئسه ک 1798 ده فتحعلي شاه قاجار آذربايجان افشارلارينا غاليب گلير. بو حاديثه بوتون آذربايجان´ين ايشتيراک ائتدييي سون تاريخي حاديثه دير چونکي بوندان سونرا، روسلارين جنوبا دوغرو ايشغالچي سيياستلري داوام ائدير و آذربايجان´ين شيمالي خانليقلاري بيربيريني آردينجا روس ايمپئريياسينا علاوه اولور. البتته بو دؤرده نه اينکي آذربايجان ائله بوتون اسلام دونياسي باشدا عوثمانلي ايمپئريياسي اولماقلا مسيحي غربه بوتون جبهه لرده اوتوزوردولار. بو ماکروپلاندان فتحعلي شاه آذربايجان´ين ناديرشاه´دان سونراکي 50 ايلليک ايستيقلالينا سون قويور.
قاجارلارين بو حاديثه دن چيخارديقلاري نتيجه ني ظنن ائتمک اولار: هم زندلر و هم قاجارلار اؤز تخت و تاجلاريني آذربايجان´ي مغلوب ائده ندن سونرا اله کئچيرميشديلر. اوسته ليک قاجارلار اؤز لياقتلي سرکرده لري يعني آقامحممدخان´ي قاراباغ´دا آذربايجانليلارين اليله اؤلدورولمه سيني اونودابيلمه ز ايديلر. البتته ناديرشاه افشار و شاه ايسماعيل صفوي ده اؤز سلطنتلريني محض آذربايجان´دا ائعلان ائتميشديلر. آمما اونلار آذربايجان´ا اؤز قودرتلرينين داياغي کيمي باخيرديلار و صفوي پايتختينين تبريز´دن قزوين و سونرا ايصفهان´ا کؤچورلمه سي کيمي يالنيز عوثمانليلارين زورونونين قورخوسوندان ايدي. باشقا بير فاکت دا بودور کي اگر زندلرين شيراز´ي پايتخت قرار وئرمه لري ائتنيک سببلردن ايدي، تورک قاجارلارين تئهران´ي پايتخت ائتمه لرينده آذربايجان´دان قورخدوقلاريني موهوم عاميل کيمي رول اويناديغيني ظنن ائتمک اولار. داها اهممييتلي بو فاکتدير کي قاجارلار بيرينجي دفعه اولاراق پايتختده علاوه بير وليعهد نيشين ده ياراتديلار و تبريز اولدو قاجارلارين دارالسلطنه سي. قاجارلارين آذربايجانا موناسيبتي گؤسته رير کي وليعهدين تبريزده ايستيقراري يالنيز آذربايجاني نظارت آلتيندا ساخلاماق مقصدي اولماسا دا باشقا بير آذربايجان سئوه ر مقصد داشيماميشدير.
آذربايجان´ين فتحعليشاه´ا مغلوب اولدوقوندان سونراکي 120 ايلليليک فاصلهسينده موهوم حاديثهلر باش وئردي. آقامحممد خان قاجار´ين هجومونو شوشادا همان شاهين قتليله دايانديران آذربايجان، بير داها حوسئين خان قوللار آغاسي و سايير قاجار سرکرده لرينين رهبرليک ائتدييي هوجوملار اؤنونده تاب گتيره بيلمير. آذربايجان´دا افشار دؤولتي ييخيلير و آذربايجان تاريخي منزيلتي و سيياسي مووقئعيتيني ايتيرير. بو ايللر ده، جنوبا دوغرو روس ائکسپانسييونيسمي ايللرينه تصادوف ائديردي.
هر حالدا فتحعلي شاه´ين بؤيوک و موستقيل آذربايجان´ي فتح ائتديييندن دوز 120 ايل سونرا اورمو و غربي آذربايجاندا مسيحييت دونياسينين ائرمنيلر، نستوريلر و کوردلرين واسيطهسيله يوزمينلر آذربايجانليني قتل-ي عام ائده نده يوزلرله شرفلي و لياقتلي باش بيله ن آذربايجانلي آراسيندا سياسي باجاريق و حربي ايستئعداد و حتتا ساده حربي سورساتين اولماديغيني باشا دوشمک اوچون 1798ده محمودقولوخان افشار اورمولو و اونونلا سون سيياسي آمبيسييالارين آذربايجان´دا مغلوبييتيني گؤرمک لازيمدير
فتحعلي شاه´ين اورومو دارالاماره سيني فتح ائتديييندن جمعي 14 ايل سونرا، روس قوشونلاري آذربايجان´ين شيمالي خانليقلاريني ايشغال ائتمه يه باشلاييرلار، شوشا´نين، گنجه، شيروان و دربند´ين معنوي، پيسيکولوژيک و ماددي آرخا دورمالاريندان محروم قالان تبريز، اورمو و اردبيل مشروطه اينقلابينا آذربايجان´ين بير حيصصه سي کيمي يوخ ايران´ين بير حيصصه سي قاتيليرلار. آذربايجان مشروطه اينقيلابيني رهبرليک ائتسه ده، بو اينقلابدا بير ميللت کيمي اوتوزور و بو اوتوزماق سيمووليك اولاراق اينگليس سيياستي و يئفريم خان داشناک´ين اليله اتابک پارکيندا ستتارخان´ا وورولان اؤلوم ياراسيلا تثبيت اولور. سؤز يوخ کي آذربايجان افشارلار حؤکومتي دارماداغين اولماسايدي، روس´ون شيمالي ايشغال ائتمهسي بو راحاتليغا باشا گلمه زدي و و بوتؤو بير آذربايجان حتتا بوتون ايران اوچون اينقلابا قالخديغي حالدا اؤزو بوتون ايراني اوتماسايدي بئله، نه داشناک يئفريمين فيتنه لرينه اوياردي، نه ائرمني آسوري کورد جيناتلرينين ديلسيز آغيزسيز قورباني اولاردي و نه سونرا شئيخ محممد خيياباني کيمي داهي بير سرکرده سيني اردشير ريپورتئر´ين امرين اجرا ائده ن مخبرالسلطنه يه تسليم ائده ردي.
بيز يالنيز حاديثه لرين داخيلي دييالکتيکاسي و تاريخي حاديثه لرين آراسيندا عيللت معلول رابيطه سيني آراشديرارکن بوگونکو فارس شووئنيسمي و ائرمني فاشيسمينين اسيري اولماغيميزي باشا دوشه بيله ريک. بيز تاريخي يئنيدن ياشايا بيلمه ريک آمما تاريخي حاديثه لرين آناليزي و اونلارين بيربيرلرينه و بيرليکده بيزيم بوگونوموز و صاباحيميزا قويدوغو و قويا بيلدييي تاثيرلري گؤرمه ليييک. دونيا قيلينج دونياسيندان ديپلوماسي دونياسينا کئچه رکن، تورکلر ده دونيا مئيدانيندا اودوزماغا باشلاديلار. ائله بيل 21 جي عصرده يئنيدن دونيانين ديپلوماسي و سيياست مئيداني تورکلري ايمتاحانا چاغيرير.
سؤزوموز
1- حكومت ملى آذربايجان (1325-1324) از جهات بسيارى شايسته تدقيق و بررسى است. يكى از جهاتى كه اين دولت كوتاه عمر آذربايجانى را مستحق مطالعه و بررسى مىسازد اين است كه دولت تركى مذكور از آخرين نمونه هاى سنت ديرينه دولتمدارى و دولتسازى خلق ترك (آذرى) در تاريخ است. به واقع حكومت ملى آذربايجان دولتى است كه در ادامه سنت دولتمدارى تركهاى آذرى و در كمتر از بيست سال پس از ساقط شدن آخرين سلسله تركى آذربايجانى- قاجارها- بار ديگر در صحنه تاريخ پديدار شده است. فاصله زمانى از سقوط حكومت ملى آذربايجان تا به امروز, طولانيترين برهه زمانى است كه خلق ترك در ايران بدون دولت ملى خويش سپرى كرده است.
2- با كمال تاسف در تاريخنگارى و سيستم آموزشى كشور كثيرالمله ايران دير زمانى است كه تنها تاريخ سياسى اقوام ايرانى زبان و در راس آنها قوم فارس (در موارد بىشمارى با خلط ادعاها, تئورىها, هيپوتزهاى اثبات نشده با حقايق تاريخى) به ايرانيان آموخته مىشود. در اين سيستم آموزشى رسمى-دولتى قوميتگرايانه فارسى نه تنها دول و گروههاى ماقبل ورود اقوام ايرانى زبان كلا حذف مىشوند, بلكه دول تركى و عربى كه بر اين سرزمين و خلقهاى آن حاكم بوده اند نيز, با پنهان نگاهداشتن منسوبيت تبارى, زبانى و ملى تركى و عربي اين دولتها, و غالب اوقات به شكل بسيار سطحى و حتى نادرست و وارونه تقديم مىگردند. در نتيجه اين سياستهاست كه نه تنها خلق فارس حتى اكثريت ايرانيان ترك هم, كوچكترين دانش و اطلاعات صحيح و كاملى از تاريخ سياسى ترك, از گذشته و دولتهاى ملى خويش ندارند.
3- هر چند تاريخ عمومى دولتهاى تركى به عنوان بخشى از تاريخ سياسى خلق ترك ايران-آذربايجان ميبايست مطالعه شود, با اينهمه نبايد فراموش كرد كه دسته اى ديگر از دولتها نيز هستند كه ميبايد به عنوان ركن ديگر تاريخ سياسى آذربايجان مورد مداقه قرار گيرند. اين دسته عبارت است از همه دولتهاى تاسيس شده در آذربايجان فارغ از وابستگى و منسوبيت تبارى-زبانىموسسين و حاكمان آنها, چه ترك باشند و چه ترك نباشند. مانند مانناها, آلبانها, ازدىها, روادىها, شيروانشاهها و ..... بنابر اين تاريخ سياسى خلق ترك در آذربايجان (مانند خود خلق ترك آذرى) وارث و ادامه دهنده سنت دولتمدارى دو گروه از دولتها و اقوام است: دولتهاى تركى (در آذربايجان و يا در خارج آن), دولتهاى آذربايجانى (تركى و يا غيرتركى).
4- خلقها و اقوام تركى از سنت بسيار نيرومند دولت سازى (و در عين حال از سنت عدم توانايى حفظ دولتهايشان) برخوردارند. مىبايست البته تاكيد شود كه تعبير "ترك" در اينجا, مفهومى هويتى, زبانى, قومى, ملى, مدنى و يا سياسى است و مطلقا داراى مفهوم نژادى نيست. همانطور كه هرگز نژادى بنام آريايى, ايرانى, فارس و....در هيج برهه اى از زمان و در هيچ كجا وجود نداشته است, هرگز نژادى بنام ترك نيز موجود نبوده است.
5- در طول تاريخ دولتهاى تركى بسيارى تاسيس شده و برخى از اين دولتها در حد ابرقدرت بر بخش عظيمى از كره خاكيمان حاكميت پيدا كرده اند. و در مقاطع زمانى بسيارى, تاريخ شاهد وجود همزمان چندين دولت تركى و نيز درگيرى و كشمكشهاى خونين اين دول بر سر بدست آوردن برتريت و حاكميت بر يكديگر بوده است. شمار دولتهاى تركى قبل از اسلام و در دوره اسلامى تاكنون, مجموعا متجاوز از صدو بيست مىباشد. اينها شامل بيش از 20 امپراتورى, 40 دولت (غير امپراتورى), و متجاوز از 60 تشكل دولتى در فرم بيگليك, آتابيگليك و خانليق مىباشند. (بيگليك, آتابيگليك و خانليق فرمهايى از دولت اند كه در ملل و اقوام غيرترك چندان ديده نمىشود.)
6- ليست زير به منظور دادن آگاهى و ايجاد تصورى در باره سنت دولت سازى گروهها, اقوام و ملل ترك در تاريخ –كه در تاريخ نگارى رسمى و دولتى در ايران ناديده گرفته مىشوند- تهيه شده است. در اين ليست تنها دولى كه شبهه اى در هويت و منشا تركى آنها نيست و يا اغلب تاريخدانان و قوم شناسان آنها را بدين شكل مىپذيرند گردآورده شده اند. اين ليست كه البته كامل و بىخطا نيست در وبلاگى بنام (سؤزوموز-تورك دؤولتلر) قرار داده شده است. به مرور زمان نواقص و اشتباهات محتمل ليست رفع و نام حكمداران هر دولت در زير نام دولت مربوطه داده خواهد شد. همچنين در مقابل هر دولت و يا حكمدار حتىالمقدور به سايتها, نقشه ها و نوشته هاى مربوط به آن دولت و يا حكمدار تركى لينك داده خواهد شد.
7- از اين ليست بسيارى از دولتها كه در ايران, آذربايجان, قفقاز جنوبى,عراق, سوريه و شرق و جنوب تركيه (ساج اوغوللارى, كنگرلولار, آغ قويونلو, قاراقويونلو, صفوى, افشار, قاجار, سالغورى, قاضى برهان الدين, شوملا افشار, ...) تاسيس شده اند دولتهاى ملى تركهاى آذرى شمرده مىشوند. از اولين دولتهاى تركى تاسيس شده پس از اسلام در داخل مرزهاى كنونى ايران, در آذربايجان دولتهاى تركى ساج اوغوللارى (بنى ساج-ساجيان), سالارىلر (كنگرلو-مسافريان) و در خارج آن سيمجوريان٫ دولت سلجوقى و شاخه هاى آن (سلجوقيان خراسان, كرمان, آذربايجان=عراق), شوملاى افشارى (خوزستان) و... است.
TARIHI TÜRK IMPARATORLUKLARI
TARIHTE TÜRK MILLETI
Türk sözcüğünün anlamı; "Güçlü, kuvvetli, miğfer, türemiş, şekil kazanmış" demektir. Türk Dil Kurumu'nun hazırladığı Türkçe Sözlük 'te, Türk; Asya ve Doğu Avrupa'da yaşayan, Türkçe'nin çeşitli lehçelerini konuşan soy ve bu soydan gelen kimse diye belirtilmektedir. Söz konusu bu kimselerden oluşan topluluklara "Türkler" denir. Türkler; Türkçe ve bu dilin lehçelerini konuşurlar. Türk kelimesinin geçtigi ilk devlet, Göktürk (Kök-Türk) imparatorluğudur. Orhun Kitabelerinde Türk kelimesi, bazen Türk, bazen de Türük olarak yazilmiştir.
11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud; "Türk adının Türkler'e , Tanrı tarafından verildiğini belirterek, Türk adının "Gençlik, kuvvet, kudret ve olgunluk çağı" demek olduğunu belirtir. Türk kelimesi, gerek İslâm, gerek İran ve gerekse Tevrat'ta geçmektedir. Tevrat'ta Türkler'in Hz. Nuh'un oğlu Yafes'in soyundan geldiği kabul edilir.Türkler, üç beyaz ırk grubundan "Europid" grubunun "Turanid" tipinden gelir.
Türkler'in anavatanı Orta Asya'dır. 9. yüzyıldan itibaren, Orta Asya'da yaşayan Türkler; nüfus fazlalığı, mer'a yetersizliği, su kıtlığı gibi nedenlerle göç etmeye başlamışlardır. Orta Asya'dan dört bir yana gerçekleşen bu göçlerin en önemlisi batı yönünde olmuştur. Batı yönde gerçekleşen göçler sonucu, 11. yüzyılda Anadolu Türkleşmiş ve daha sonra Avrupa içlerine kadar yayılmışlardır. 20. yüzyılda ise dünyanin bütün kıtalarına dağılmışlardır. Avustralya'dan Brezilya'ya kadar, dünyanın her tarafında, bugün Türk vardır.
Yine bu göçün Altay çevresinde göçebe halinde yaşayan Türk kavimlerinin hayvan sürülerini otlatmak için Aral Gölü istikametinde olduğu kaydedilir.Tarihin geçmiş dönemlerinde, değişik ve uzun zaman dilimleri içinde, birlik ve beraberlik içinde yaşayan Türk Dünyası, kurmuş olduğu medeniyetlerle, tarihe altın harflerle adını yazdırmıştır. Göktürkler, Karahanlılar, Selçuklular ve Osmanlılar, bu devletlerin en bilinenleridir. Özellikle bugüne göre en son Büyük Türk Devleti olan Osmanlı Devleti, kendine has özellikleriyle, dünya hakimiyetini tam 600 yıl elinde tutmuştur. Ne yazık ki, Osmanlı Devleti'nin çöküşüyle birlikte, Türk Dünyası paramparça olmuş ve 20.yüzyıla esaret altında girmiştir. 20.yüzyılın esaretini, Türk Dünyası içinde ilk kez, yine Osmanlı Devleti'nin çekirdeğini oluşturan Türkiye kırmış ve Anadolu'nun şahlanışı ile bağımsızlığını kazanmıştır. Bu devletlerin sayısı, mevcut bazı tarihi kaynaklara göre 113 olduğu, bazı kaynaklara göre 125'i geçtiği ve bazı kaynaklara göre de 180'i bulduğu kabul edilir.
Burada, Tarihi Coğrafya açısından, tarihteki Türk devletlerinden kısaca bahsedeceğiz. Özellikle de yaşadığı coğrafi mekanlar üzerinde duracağız
1. Hun İmparatorluğu : İlk büyük Türk Devletidir. M.Ö.220'den M.S.216'ya kadar hüküm sürmüştür. Türklük dünyasının öncüleri olarak bilinir. Mete Han döneminde imparatorluğun sınırları Japon Denizi'nden Hazar Denizi'ne kadar geniş bir bölgeyi kapsar.
2. Batı Hun İmparatorluğu: M.Ö. 53'de, Büyük Hun İmparatorluğunun ikiye bölünmesiyle, Batı Türkistan'da Cici Han tarafından kurulan devlet. Coğrafi mekan olarak sınırları Batı Türkistan'ı içine alır.
3. Han yada Ön Chao Kuzey Çin Hun Devleti: M.S. 304 ile 329 yılları arasında Kuzey Çin'de kurulmuş bir devlet.
4. Arka Chao Kuzey Çin Hun Devleti: M.S.319 ile 351 yılları arasında Kuzeydoğu Çin'de kurulmuş bir Türk devleti.
5. Kuzey Liang Hun Devleti: M.S. 401 ile 439 yılları arasında Kansu ve çevresinde kurulmuştur.
6. Hsia Hun Devleti: M.S.407 ile 431 yılları arasında , Kuzey Çin'de ordu platformu çevresinde kurulmuş bir Türk devletidir.
7. Avrupa Hunları(Bati Hunları) : M.S. 434'de Atilla'nın başa geçmesiyle Avrupa Hunları, büyük bir imparatorluk haline geldiler. Atilla'nın oğulları devleti iyi yönetemeyince, imparatorluk 470'de çökmüştür.
8. Tabgaç Devleti : Batı Hun imparatorluğu yıkıldığı yıllarda , Orta Asya'da kurulmuştur. 520'de Budizmin etkisinde kalarak yıkılmıştır.
9. Akhunlar : Tabgaç Devleti'nin çağdaşıdır. 5.yüzyılın ortalarında, Amuderya nehrinin akaçlama alanı içinde kurulmuş ve gelişme göstermiş bir Türk devletidir. Coğrafi sınırları; Horasan, Afganistan ve İran topraklarına kadar uzanır. 557'de Akhunlar tarihe karıştı.
10. Göktürk Devleti : 530'larda kurulan ve adında ilk defa Türk geçen bir devlettir. 745'de Uygurlar tarafından yıkılmıştır.
11. Doğu Göktürk Hakanlığı: 582 yılında, Göktürk Hakanlığı'nın ikiye ayrılmasından sonra ortaya çıkmıştır. 630 yılına kadar devam eden Doğu Göktürk Hakanlığı'nın coğrafi sınırları; Aral gölü ve çevresi, Ötüken, kuzeybatı Moğolistan ve Kaşgar'a kadar uzanan geniş bir mekanı içine almıştır.
12. Batı Göktürk Hakanlığı: 630 yılına kadar devam eden Batı Göktürk hakanlığının sınırları Aral Gölü - Kafkaslar arasındakı geniş toprakları içine almaktadır.
13. Türgeş Devleti: Batı Göktürk Hakanlığı'nın 630'da yıkılışından sonra On Boy'dan biri olan Türgeşlerin kurmuş olduğu bu devlet, 750 yılına kadar devam etmiştir. Türklere, şehir hayatını benimseten bir devlettir. Başkenti Talas'dır.
14. Uygur Hakanlığı : Büyük Hunların torunları olan Uygurlar, çok sayıda devlet kurmuşlardır. Uygur Hakanlığı bunlardan birisidir. 744-840 yılları arasında hüküm sürmüştür. Selenga, Orhun ve Tola ırmakları havzalarından Baykal gölünün güneyindeki bozkırlara kadar uzanan geniş sahada yaşamışlardır.
15. Kao-Ch'ang (Turfan) Uygur Devleti: Ötüken Uygurları da denilen Uygur hakanlığının 840 yılında Kırgızlara yenilgisinden sonra, güneye göç eden Uygurların Turfan havzası ve çevresinde kurmuş oldukları bir devlet. 847 yılında Çin ve Kırgız kıskacı altında dağılmışlardır.
16. Kan-Chou (Sarı Uygur) Uygur Devleti: 840 tarihinde Uygur Hakanlığının yıkılışından sonra kurulmuş bir devlet. Orta Asya İpek yolu ticaretine hakim oldular.
17. Karluklar : İslâm dinini ilk kabul eden bir Türk devleti. Çungarya havzası ve Tarım bölgesinde hüküm sürdüler.
18. Kimek Hakanlığı: İrtiş boylarında yaşayan İmek, İmi, Tatar, Balandur, Kıpçak, Lankaz ve Ecdad gibi Türk boylarının bir araya gelerek kurmuş oldukları federasyon bir devlettir.
19. Kırgızlar : 840'dan itibaren Uygur başkenti Ötüken'de devleti kurdular. 1207'de Cengiz Han'ın egemenliğini kabul ettiler.
20. Avar İmparatorluğu : Macaristan'da büyük bir devlet kuran Avarlar, zaman zaman İstanbul'u kuşattılar. 630'dan sonra zayıflamaya başladılar. 9. yüzyılda da parçalandılar.
21. Hazar Devleti : 7. yüzyıldan itibaren iyice güçlenen ve bütün Dogu Avrupa'yı eline geçiren Hazarlar, 3 yüzyıl hüküm sürdüler.
22. Peçenekler : Bir süre Hazarlar'ın egemenliğinde yaşayan Peçenekler, 10. yüzyıl ortalarına doğru güçlendiler ve 11. yüzyılda dağıldılar.
23. Uzlar : Karadenizin kuzeyinde ve Doğu Avrupa'da hüküm sürdüler. Genelde Özi Irmağı çevresinde yaşayan Uzların Selanik'e kadar ilerledikleri bilinir. Peçenekler ile çağdaştırlar.
24. Kumanlar : 11. yüzyılda Balkaş gölünden Batı Karadeniz kıyılarına kadar uzanan geniş topraklarda hüküm sürdüler. 12. yüzyılda dağıldılar.
25. İtil (Volga) Bulgar Devleti : Karadeniz'in kuzeyinde 630'larda devlet oldular. 864'den sonra Hırıstiyanlığı kabul ettiler. 1236 yılında Batu han tarafından yıkılmıştır. Coğrafi sınırları; İtil (Volga) nehrinin akaçlama alanına tekabül eder.
26. Tuna Bulgar-Türk Devleti: Hazarların tazyiki ile birlikte Bulgarlar 660 tarihinden itibaren tuna boylarına yerleşmeye başladılar. 893-927 yıllarında en parlak dönemini yaşayan Bulgar Devleti, 1393 yılından itibaren 500 yıllık Osmanlı hakimiyetine girmişlerdir.
27. Toharistan Türk Devleti: Altıncı yüzyılın sonlarında kurulmuş bir Türk devleti. Coğrafi sınırları; bugünkü Afganistan Türkistanı topraklarını içine alır.
28. Türk-şahi yada Tigin-şah Devleti: Kabil, Gazne çevresinde, Sind ırmağı ve Mahaban dağları çevresinde kurulmuş bir devlet.
29. Şûl (Çöl) Türkleri Devleti: Hazar denizinin güneydoğusunda kurulmuş bir Türk devleti. 716 tarihinde Emevi ordularına yenilince, İslâmiyeti kabul ettiler.
30. Tolunoğulları : 868'de Mısır - Irak arasında kurulan bir Müslüman Türk devletidir. 905'de yıkıldılar.
31. İhşidiler : Tolunoğullarından sonra yaklaşık aynı topraklarda 968'e kadar hüküm sürdüler.
32. Karahanlılar : 10. yüzyılın ortalarında Orta Aysa'da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir.
33. Gazneliler : Karahanlılarla çağdaştır. İlk Müslüman Türk devletlerindendir. Sınırları Afganistan ve Hindistan'ı içine alır.
34. Kutbiler: 1191-1211 arasında, Hindistan'da hüküm sürmüş bir Türk devletidir. Kurucusu bir Memluk olan Aybeg'dir.
35. Şemsiler: 1211-1266 arasında Hindistan'da hüküm sürmüştür. Kurucusu Iltutmuş (ünvanı Şemseddin) Memluk asıllıdır.
36. Balabanlılar: 1266-1290 yılları arasında Hindistan'da hüküm sürmüş bir Türk devleti.
37. Kalaçlar: 1290-1320 yılları arasinda hüküm sürmüştür. Kutbiler, Şemsiler ve Balabanlardan sonra gelen Delhi Türk Sultanlığıdır.
38. Tuğluklar: Kalaçlardan sonra, Delhi Türk Sultanlığı'nın son halkasını teşkil ederler. 1320-1414 yılları arasında hüküm sürmüşlerdir.
39. Büyük Selçuklu İmparatorluğu : Ön Asya'da kurulan ilk ve en büyük Müslüman Türk devletlerinden biridir. 1040-1157 yılları arasında hüküm sürmüştür.
40. Hısn-ı Keyfâ Artukluları: 1101 yılında Artuk'un oğlu Sokman tarafından Hısn-ı Keyfâ (Hasankeyf) ve yakın çevresinde kurulmuştur. 1231 yılında Eyyubiler tarafından yıkılmıştır.
41. Mardin Artukluları: 1108 yılında Artuk'un oğlu İlgazi tarafından Mardin ve çevresinde kurulmuştur. Artuklu devletlerinin en uzun ömürlüsüdür. 1408 yılına kadar hüküm sürmüşlerdir.
42. Harput Artukluları: En kısa ömürlü olan Artuklu devletlerinden biridir. 1185-1233 tarihleri arasında bugünkü Elazığ ve çevresinde hüküm sürmüşlerdir.
43. Saltuklular: 1071 Malazgirt zaferinden sonra Anadolu'da kurulmuş olan 4 Türk devletinden biridir. Erzurum ve çevresinde 1072-1202 yılları arasinda hüküm sürmüştür.
44. Mengücekler: Anadolu Selçuklu devletlerinden biridir. Erzincan ve çevresinde 1072-1228 yılları arasında hüküm sürmüşlerdir.
45. Danişmendliler: Sivas ve Divriği çevresinde hüküm sürmüş, Anadolu Selçuklu devletlerinden biridir.
46. Sökmenler (Ahlatşahlar) Devleti: 1110-1207 yılları arasında Van gölü havzasında hüküm sürmüş bir Türk devleti.
47. Dilmaç Oğulları Beyliği: 1084-1394 tarihleri arasında Erzen ve Bitlis çevresinde hüküm sürmüş bir Türk devleti.
48. Yinal Oğulları Beyliği: 1098-1183 yılları arasında, Diyarbakır ve çevresinde hüküm sürmüşlerdir.
49. İzmir Türk Beyliği (Çaka Beyliüi): 1081-1097 yılları arasında, İzmir, Foça, Midilli adası ve çevresinde hüküm sürmüş bir Türk beyliğidir.
50. Türkiye Selçukluları Devleti: 1071 Malazgirt zaferinden sonra Anadolu'da kurulmuş olan ve Bizans'a en yakın olan Türk de
letlerinden biridir. 1075-1308 tarihleri arasında hüküm sürmüştür. Konya ve çevresi merkez olmuştur.
51. Suriye Selçukluları Devleti: 1069-1118 yılları arasında, bugünkü Suriye, Lübnan, Ürdün ve İsrail toprakları üzerinde kurulmuş bir Türk devletidir.
52. Dımaşk Atabegliği: 1104-1154 yılları arasında güney Suriye'de varlığını sürdüren bir Türk devletidir.
53. Irak Selçukluları Devleti: 1118-1194 arasında Irak ve güneybatı İran toprakları üzerinde kurulmuş bir Türk devletidir.
54. Zengiler : Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılmasından sonra, Suriye ve Yukarı Mezopotamya'da kurulan bir Türk devletidir. Musul Atabegliği adı da verilir. 1127-1233 yılları arasında hüküm sürmüştür.
55. Kirman Selçukluları: 1040 Dandanakan zaferinden sonra Tabes vilayeti ile Kirman çevresinde kurulmuştur. Sınırları Umman'a kadar uzanır. 1187 yılında yıkıldı.
56. İldenizler : Zengilerle çağdaş, Azerbaycan çevresinde kurulan bir Türk devletidir. Azerbaycan Atabegleri de denilir.
57. Salgurlar : Zengiler ve İldenizlerle çağdaş (1148 - 1286) İran'da kurulmuş bir Türk devletidir.
58. Hârizmşahlar Devleti: Büyük Selçuklu Devletiyle çağdaş, Aral gölünün güneyinde 1097-1231 yılları arasında yaşamışlardır.
59. İlhanlı Devleti: 1256- 1343 yılları arasında, Doğu Anadolu, İran ve Afganistan'a kadar uzanan geniş topraklar üzerinde hakimiyet kurmuştur.
60. Eyyubiler : Ön Asya'da kurulan bir Müslüman Türk devleti (1171-1250).
61. Mısır Türk Sultanlığı (Memluklar) : Mısır ve Suriye'de 250 yıldan fazla (1250-1517) hüküm sürmüştür. Osmanlılar'ın Mısır'ı fethettikleri tarihe kadar varlıklarını korumuşlardır. Mısır, bir Arap ülkesi olmasına rağmen, ortaçağ haritalarında, Memluk hakimiyetinden ötürü, "Türkiye" olarak adlandırılmıştır.
62. Timurlar Devleti: 1370-1507 yılları arasında, Adalar Denizi (Ege) kıyılarından Orta Asya'ya ve Hint Okyanusuna kadar uzanan geniş topraklar üzerinde hüküm sürmüş büyük bir Türk imparatorluğu.
63. Bâbur Devleti: 1494-1858 yılları arasında Hindistan'da hüküm sürmüştür.
64. Şeybaniler : Aynı zamanda Özbek devleti olarak da bilinir. Orta Asya'da kurulmuştur.
65. Kazan Hanlığı : Dogu Avrupa'da Karadeniz'den Moskova'ya kadar uzanan geniş bölgede, 1437 - 1552 yılları arasında hüküm süren bir devlet.
66. Kasim Hanlığı: 1445-1681 arasında, Kazan hanlığının güneybatısında yaşamış olan bir Türk hanlığı.
67. Astrahan Hanlığı: 1466-1556 yılları arasında, Idil nehrinin Hazar denizine döküldüğü delta bölgesinde kurulmuş olan bir Türk devletidir.
68. Kırım Hanlığı : 1441 - 1783 arasında Kırım ve çevresinde kurulmuştur. Osmanlı devletine bağlı yaşamışlardır.
69. Sibir Hanlığı: Altınordu devletinin parçalanmasından sonra Moğolistan bölgesinde kurulmuş ve 1480-1598 yılları arasında hüküm sürmüştür.
70. Buhara (Özbek) Hanlığı: 1500-1920 yılları arasında, Orta Asya'da, Buhara ve çevresinde, hüküm sürmüş bir Türk devleti.
71. Hive Hanlığı: 1512-1920 yılları arasında, Orta Asya'da Hive ve çevresinde hakimiyet kurmuşlardır.
72. Hokand Hanlığı: 1700-1876 yılları arasında, Fergana havzasında kurulmuş bir hanlık.
73. Safeviler : 1502-1732 yılları arasında Ön Asya'da yaşamışlardır.
74. Afşarlar : Safaviler'in yıkılmasından sonra, aynı bölgede 1736-1795 yılları arasında hüküm sürmüşlerdir.
75. Kaçarlar : 1779-1925 yılları arasında, Hazar Denizi'nin güney kıyılarında yaşamışlardır.
76. Altınordu Hanlığı: 1227-1502 yılları arasında, Karadeniz ile Hazar denizi arasında yaşamış bir Türk devleti.
77. Akkoyunlular Devleti: Diyarbakır-Malatya çevresinde kurulan bu devlet, Karakoyunlularla halef-seleftir. 1403-1514 yılları arasında, 111 yıl süren bir ömrü vardır.
78. Karakoyunlular Devleti : Erbil-Nahçıvan arasında yani Azerbaycan, Irak ve Doğu Anadolu'da 1390'de kurulmuş ve 1468'e kadar devam eden 78 yıllık bir ömre sahiptir.
79. Karaman Oğulları Beyliği: 1256 - 1483 arasında, Konya-Karaman çevresinde hüküm sürmüştür.
80. Alaiye Beyliği : Alanya ve çevresinde 1300-1463 yılları arasında hüküm sürmüş bir beyliktir.
81. Eşref Oğulları Beyliği: Beyşehir ve Eğridir yörelerinde, 1280-1326 yılları arasında hüküm sürmüş bir beyliktir.
82. Germiyan Oğulları Beyliği: 1303-1429 yılları arasında, Kütahya ve çevresinde kurulan bir Türk beyliğidir. Beyliğin ömrü 126 yıl olarak görülürse de, bağımsızlık dönemi 70 yıl kadardır.
83. Hamid Oğulları Beyliği: Uluborlu ve Eğridir çevresindeki bir beylik. Coğrafi sınır olarak bugünkü Göller Yöresini içine alir. 1300-1391 yılları arasında hüküm sürmüştür.
84. Teke Oğulları Beyliği: Antalya yöresinde hüküm sürmüş, bir Anadolu beyliğidir.
85. Menteşe Oğulları Beyliği : Menteşe (Anadolu'nun güneybatısı) yöresinde, 1282 - 1389 arasında hüküm sürmüştür.
86. İnanç Oğulları Beyliği : Buna Lâdik Beyliği de denilir. 1276-1400 yılları arasında, Denizli - Honaz - Dalaman çevresinde kurulan bir Anadolu beyliğidir.
87. Sahip Ata Oğulları Beyliği: 13.yüzyıl sonları ile 14.yüzyıl başlarında yaklaşık 90 yıllık bir devrede, Afyon Karahisarı ile yakın çevresinde hüküm sürmüş olan bir beyliktir.
88. Aydın Oğulları Beyliği : Aydın ve İzmir çevresinde hüküm süren Anadolu beyliği. Hakimiyeti, 1310-1426 tarihleri arasında, 116 yıllık bir süreyi kapsar.
89. Karesi Oğulları Beyliği: Balıkesir yöresinde 1297'de kurulan bir beylik, 1360'da Osmanlı idaresine girmiştir.
90. Candar Oğulları Beyliği: Kastamonu ve Sinop yöresindeki Anadolu Türk beyliği. Beyliğin ömrü, 1292-1461 yılları arasında, yaklaşık 170 yıl sürmüştür.
91. Eretna Oğulları Beyliği: Sivas ve Kayseri'deki Anadolu beyliğidir. Anadolu'daki Uygur sülalesinin kurmuş olduğu bir beyliktir. 1344-1381 yılları arasında, 37 yıllık bir ömür sürmüştür.
92. Kadı Burhaneddin Beyliği: 1381-1400 yılları arasında, Sivas, Amasya ve Kayseri havalisinde kurulmuş bir beylik. Anadolu Selçuklu Beylikleri arasında, 19 yıllık ömrü ile en kısa ömürlü bir beyliktir.
93. Saruhan Oğulları Beyliği : 1310-1410 yılları arasında, 100 yıllık bir ömür süren beylik, Manisa yöresinde hüküm sürmüştür.
94. Tacettin Oğulları Beyliği: Ordu ve Bafra yörelerinde kurulmuş Anadolu beyliği. 1378-1428 tarihleri arasında, yaklaşık 50 yıl ömrü olan bir beyliktir.
95. Pervane Oğulları Beyliği: 1276-1322 yılları arasında 46 yıllık bir süre içinde, Sinop'ta kurulmuş bir beyliktir.
96. Ramazan Oğulları Beyliği: Çukurova'da kurulmuş Anadolu beyliği. 1378-1608 yılları arasında varlığını sürdürmüştür. Anadolu Selçuklu Beyliklerinden, Osmanlı Beyliği'nden sonra ömrü en uzun olan beyliktir. Yaklaşık 245 yıl hüküm sürmüştür.
97. Dulkadir Oğulları Beyliği: Maraş ve Elbistan'da hüküm sürmüş bir beylik. Beylik, 1337-1521 yılları arasında varlığını göstermiştir.
98. Osmanlı İmparatorluğu : 1299'da Söğüt civarında kurulmuş ve 1923 yılına kadar devam etmiş ve üç kıtada at sürmüş Cihan İmparatorluğudur. Bu cihan imparatorluğu, geçmişten gelen Türk devlet geleneğinin kemâle ermiş biçimini dünya sahnesinde, 600 yıl sergilemiştir. 1606 tarihinde imzalanan Zigvatorok Antlaşmasi ile İmparatorluk, toprak bakımından en geniş noktasına ulaşmıştır. Bu tarihlerde, Osmanlı İmparatorluğu'nun sınırları; Anadolu, Kafkasya, Kırım, Güney Ukrayna, bugünkü Romanya, Yugoslavya, Bulgaristan, Yunanistan, Macaristan, Suriye, Ürdün, Lübnan, Israil, Irak, Suudi Arabistan, Yemen, Mısır, Tunus, Libya, Cezayir ve Akdeniz adalarını içine almaktaydı. İmparatorluğun etkisi altına almış olduğu toprakların yüzölçümü ise, 22 milyon km².yi aşmıştır.
99. Türkiye Cumhuriyeti: Osmanlı Devleti'nin yıkılışından sonra, Anadolu yarımadası ve doğu Trakya toprakları üzerinde, 1923 tarihinde kurulmuştur.
100. Hatay Türk Cumhuriyeti: 2 Eylül 1938 - 23 Haziran 1939 tarihleri arasında, Antakya ve İskenderun çevresinde kurulmuş bir devlet.
101. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti: 15 kasim 1983'de Kıbrıs adasının kuzey yarısında Türk Cumhuriyeti ilan edilmiştir.
102. Aras Türk Hükümeti: 3 Kasım 1918'de Iğdır ve Nahcıvan çevrelerini kapsayan topraklar üzerinde kurulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu ile birlikte, Iğdır Türkiye'de, Nahcıvan bölgesi Sovyet Rusya'da kalmıştır.
103. Cenubi Garbi Kafkas Türk Hükümeti: 9 Ocak 1919 Ardahan Kongresi'nin ardından Batum'dan Nahcıvan'a kadar uzanan topraklar üzerinde kurulmuştur.
104. Türkmen Devleti: 1855-1885 tarihleri arasinda Türkmenistan 'da kurulmuş bir devlet.
105. Garbi Trakya Devleti: 22 mayis 1920'de Gümülcine'nin Hemitli nahiyesinde kuruldu. 24 Temmuz 1923'de Lozan Antlaşmasi ile, Garbi Trakya Devleti toprakları Yunanistan'a bırakıldı. Ayrıca Balkanlar'da geçici olarak iki devlet daha kurulmuştur. Bunlar; Garbi Trakya Devlet-i Muvakkatası ve Rodop Devlet-i Muvakkatasıdır. Garbi Trakya Devlet-i Muvakkatası: 31 Ağustos 1913'de Gümülcine, İskeçe ve Dedeağaç çevresinde kurulmuştur. 25 Ekim 1913'de tarih sahnesinden çekilmiştir. Rodop Devlet-i Muvakkatası: 14 Nisan 1878'de, Balkan dağlarının güneyinde Rodop bölgesinde kurulmuş ve mücadelelerini 20 Nisan 1886 tarihine kadar 8 yıl sürdürmüşlerdir.
106. Doğu Türkistan (Uygur) Devleti: 1864-1877 tarihleri arasında Doğu Türkistan'da varlığını koruyabilmiş bir Türk devleti.
107. Doğu Türkistan Türk Cumhuriyeti: 12 Kasım 1933 tarihinde Doğu Türkistan'da kuruldu. 1937 yılına kadar varlığını korudu.
108. Azerbaycan Türk Cumhuriyeti: 1918-1920 tarihleri arasında, Azerbaycan topraklarında hüküm sürmüştür. Daha sonra Sovyet Rusya'nın hakimiyetine giren bu devlet,30 Ağustos 1991 yılında yeniden bağımsızlığına kavuşmuştur.
109. Özbekistan Türk Cumhuriyeti: 31 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığına kavuşmuştur.
110. Türkmenistan Türk Cumhuriyeti: 27 Ekim 1991'de bağımsızlığını ilan etmiştir.
111. Kazakistan Türk Cumhuriyeti: 16 Aralık 1991 tarihinde bağımsızlığına kavuşmuştur.
112. Kırgızistan Türk Cumhuriyeti: 31 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığına kavuşmuştur.
Kuşkusuz tarih sahnesinde yaşamış olan Türk devletleri sadece bu kadar değildir. Araştırmalar devam ettikçe, bu sayının artacağı ve bu devletler hakkındaki Tarihi Coğrafya bilgilerinin daha kesinlik kazanacağı beklenmektedir. Tarihte yaşamış olan Türk Devletleri'nin yaşamış oldukları coğrafi mekanlar üzerinde çok sayıda devlet bulunmaktadır. Ancak bunların bir kısmı, Türk Devleti değildir. Bugün için, dünya üzerinde, 8 bağımsız Türk Cumhuriyeti (Türkiye, Kıbrıs, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan) bulunuyor. Ayrıca bağımsızlık mücadelesi içinde olan Türk cumhuriyetleri de bağımsız olurlarsa, bu sayı hayli artacaktır. Tarihteki Türk devletlerinin sayısı ne olursa olsun, tarihin her döneminde Türkler, devlet geleneklerini korumuşlardır.
